|
آلايندههاي راديو اكتيو و محيطزيست
سخنرانی خانم دكتر مصباح
تاریخ: 28 مهر ماه 1375
ما
الان در مقطعي از زمان به سر ميبريم كه محيط كاملاً آلوده
به آلايندههاي مختلف است اين آلودگيها شامل، گازهاي
شيميايي، آلايندههاي سمي و فلزي، آلايندههاي راديواكتيو
نيز ميباشند كه ميتوانند آب، خاك، هوا و نهايتاً موجودات
و انسان را آلوده نمايند.
از اين ميان آلايندههايي كه هوا را آلوده ميكنند مثلاً
سرب و روي، جيوه، كادميم، نقره زياد به گوش شما رسيده است
و به آنها آشنا هستيد اما متاسفانه اكثر مردم ما حتي
متخصصين محيطزيست و نيز از آلايندههاي راديواكتيو اطلاع
كافي ندارند.
در حودد 2 الي 14 از كشف راديواكتيو طبيعي و مصنوعي ميگذرد.
مادام كوري با كشف خاصيت راديواكتيويته راديوم و پلوتيوم،
مواد راديواكتيو را شناساند و بعدها ساير عناصر راديواكتيو
كشف شدند.
عناصر راديو اكتيو بطور كلي به دو دسته تقسيم ميشوند: 1-
طبيعي 2- مصنوعي
عناصر راديواكتيو طبيعي بعد از مادام كوري توسط ساير
دانشمندان شناخته شد تا اينكه دختر مادام كوري خانم ايرن
كوري موفق به كشف راديواكتيويته مصنوعي شد و بعد از آن نيز
عناصر راديواكتيو ديگري كشف شدند و خانواده كوري دنباله
مطالعات مادام كوري را گرفته و خود ماري كوري دوبار موفق
به گرفتن جايزه نوبل شد. وي اولين قرباني كشف راديو
اكتيويته و عوارض آن گرديد و بر اثر بيماري سرطان فوت كرد.
بعد از كشف كوري ساير دانشمندان توانستند عناصر راديواكتيو
مصنوعي را يكي پس از ديگري بسازند به طوري كه براي
دانشمندان قراردادن اين عناصر در جدول اعداد تناوبي (مندليف)
بسيار مشكل بود.
اولين استفاده غير صلحآميز از راديواكتيويته در ساخت بمب
اتمي بود كه مصادف با جنگ جهاني دوم بود، و اولين راكتور
اتيم توسط دانشمند ايتاليايي ساخته شد. به محض تمام شدن آن
جنگ جهاني دوم شروع شد و مساله بعد سياسي يافت و لابلاي
سانسورهاي شديد مخفي شد تا اين كه اولين تبلور آن بصورت
بمب هيروشيما بطور وحشتناكي خودنمايي كرد.
و هنوز بدرستي كسي نميداند كه پديده شكافت هستهاي اولين
بار توسط كدام دانشمند و در كجاي جهان انجام شده است. و
اين بخاطر مسايل جنگ و ملاحظات سياسي شديد بود.
با كمال تاسف بسياري از عناصر راديواكتيو از طريق سلاحهاي
هستهاي و انفجارات اتمي در محيطزيست ريخته شده و بهمين
دليل هنوز كسي بدرستي نميداند كه چه ميزان از اين آلايندههاي
راديواكتيو در جهان و طبيعت ريخته شده است.
تنها دانشمندان از طريق تحقيقات خود توانستهاند مشخص كنند
كه ميزان زيادي از اين آلايندهها كه بسيار نيز خطرناك ميباشد
در بيوسفر ريخته شدهاند، و در محيطزيست رسوخ كردهاند،
آب، زمين، هوا و خاك را آلوده كردهاند. بخشي از اين عناصر
راديواكتيو از بدو خلقت وجود داشتهاند. مانند معادن
اورانيوم و توريوم كه پس از تجزيه فرزنداني نيز به جا ميگذارند
كه همواره در طبيعت بوده و هستند. اينها چون از ابتداي
خلقت در طبيعت بودهاند، موجودات زنده به آنها عادت كردهاند.
اما عناصر راديواكتيو مصنوعي به هيچ عنوان اين چنين نيستند.
اينها در طبيعت نبودهاند و توسط بشر و بخصوص با انفجارهاي
هستهاي طبيعت را آلوده كردهاند.
خطرات ؟؟؟ چيست؟
در مبحث آلايندههاي هوا شايد خطرناكتر از منواكسيدكربن
نداشته باشيم ولي اين ماده خطرناك در مقايسه با مواد
راديواكتيو بسيار بياهميت بنظر ميرسد زيرا ميليونها
باركم خطر ميباشد پس وقتي خطرناكي مواد راديواكتيو تا اين
حد بالا است، نميتوانيم اينها را با هم مقايسه كنيم خطرات
مواد راديواكتيو به مراتب شايد ميليونها بار خطرناكتر از
منواكسيدكربن است. مواد راديواكتيو مانند دشمني است كه
گامهاي آن صدا ندارد، خطر ماده راديواكتيو از دو بعد است:
1- شدت خطرناكي آن از ساير آلايندهها بيشتر است.
2- خطرات آن خصلت تجمعي دارد و بسيار آرام و بيصدا ميآيد.
بيماريي آب مرواريد را افرادي ميگيرند كه مدتها قبل با
اين مواد پرتوزا در تماس بودهاند، سرطانها از موارد ديگر
هستند.
مواد پرتوزا عامل سرطان زايي هستند و كثرت سرطانها در اين
دوره بدليل وجود اين آلودگيها ميباشد پرتوپزشكي، پرتو
تشخيصي، راكتورهاي هستهاي زمينههايي هستند كه به افراد
پرتودهي ميكنند اينها طرق مصنوعي پرتوگيري انسان ميباشد.
زمينه طبيعي شامل پرتوگيري زمينهاي است كه بدن بطور طبيعي
ميگيرد اين با جغرافياي منطقه و ؟؟؟ خاك و ساختمانها و
مواد غذايي كه فرد مصرف ميكند بستگي دارد. فضاي بسته،
فضاي باز هم يك پرتوگيري خاص خود را دارند و ميزانها فرق
ميكند. در كشورهاي پيش رفته ميزان پرتوگيري زمينه محاسبه
شده است و در اكثر شهرداريهاي مناطق با اطلاعات آن موجود
است.
براي سنجش ميزان پرتوگيري ما دو نوع معيار داريم. يكي
پرتوگيري شاغلين، پرتوكار و ديگري پرتوگيري كل جامعه كه
اين دو با هم فرق دارد.
شاغلين با آگاهي از خطرات شغلي آنرا پذيرفتهاند اين افراد
بطور مرتب معاينه پزشكي ميشوند و تحت نظر ميباشند و با
افراد عادي جامعه كه مرتب اين معاينات را ندارند وضعشان
فرق ميكند. اينها براي ريسكپذيري حقوق بيشتري ميگيرند.
در ايران سنجش پرتوگيري محيط و مناطق مسكوني را نداريم به
جز مناطقي مانند رامسر كه پرتوزايي طبيعي زياد دارد بقيه
مناطق در ايران در زمينه پرتوگيري طبيعي مسالهاي ندارند و
قسمت اعظم مسايل در ايران بدليل پرتوگيري مصنوعي انسان است.
وجود عدم ضوابط ايمني براي اين افراد مطرح است.
در رابطه با منابع آلاينده پرتوزا، ميتوان گفت بخش طبيعي
آلاينده هاي راديواكتيو را كاري نميتوان كرد. بخش آلوده
شده توسط زبالههاي دفن نشده ابرقدرتها را نيز كاري ميتوان
كرد تنها بخشي كه در آن ميتوانيم خود را از آلودگي حفظ
كنيم، بخش پرتوگيري به دليل پرتو پزشكي است. بنابراين ما
سعي ميكنيم حداقل پرتوگيري را داشته باشيم. بدين منظور در
كلاسهاي بازآموزي ما از پزشكان ميخواهيم كه بيمار را
بيهوده تحت پرتوگيري قرار ندهند. مثلاً براي يك شكستگي
ساده كودكان، چند بار عكس نگيرند زيرا عوارض پرتوها مشكل
جمع شونده است و در مورد خانمها نيز مساله باروري مهم است
از خانمهايي كه بين سنين 15 تا 50 سالگي هستند، معمولاً
راديوگرافي از ناحيه كمر به پايين باشد، دليل آنهم اهميت
پرتوگيري چنين است. زيرا چنين حد آستانهاي تا خطر خودش را
نشان بدهد، اما براي جنين مقدار روز هر چقدر هم كه كم باشد
باز هم خطرناك است و حتي احتمال مرگ وجود دارد، و اگر چنين
سقط نشود ناقصالخلقه بدنيا ميآيد. البته راديوگرافي در
شرايط اورژانس (در مورد خانمهاي بيمار) را چارهاي نيست
ولي درغير اين شرايط اورژانس خانمها بايد دقت به اين مساله
داشته باشند.
بسياري از پرتوگيرهاي رو به در افراد، مربوط به مادرانشان
است كه در شكم آنان جنين پرتو ديده و اثرات آن بعدها در
كودك مانده است. بعد از بمب اتمي هيروشيما، بالاي
بازماندگان آن حادثه تحقيقات زيادي شد و هنوز عوارض ناشي
از بمب اتمي هيروشيما باقي است عمر زياد مواد راديو اكتيو
عامل اين عوارض ميباشد. مشكل ما اين است كه بعضي از اين
عناصر راديواكتيو ميتوانند مدتها در طبيعت بمانند.
موادي كه عمر زياد دارند بين چند ساله تا چند قرن حادثهساز
ميباشند مادهاي مانند I 131 و I 129 در نيمه عمر كاملاً
تفاوت دارد. نيمه عمر I-131 در حدود هشت روز است ولي نميه
عمر I-139 حدود 107 5/1 سال است اين سر به ميليونها سال
ميزند اين ميماند و ميچرخد و جمع ميشود و كاملاً در
محيط ميچرخد و سيكل حيات را طي ميكند يعني وارد آب ميشود
و بخار ميشود و ميرود در هوا بصورت باران ميبارد وارد
بدن انسانها ميشود و بخار ميشود و بنابراين مسالهساز
است و بطور كلي يك عنصر راديواكتيو 10 نيمه عمر نياز دارد
تا تقريباً از بين برود، استرونسيوم 28 سال نيمه عمر دارد
و براحتي جانشين كلسيم ميشود و در مغز قرمز استخوان مينشيند
و سرطان مغز استخوان ميدهد. نسديم نيز براحتي جايگزين
سديم ميشود و نيمه عمر حدود 30 سال دارد و در تماس مواد
غذايي وارد آن شده و به بدن رفته و در خون و لنف وارد شده
و سرطانزايي ميكند.
مشكل ديگر در مورد عناصر راديواكتيو بطوريكه گفتيم حالت
تجمعي آن است كه در بدن جمع ميشود. بعضي از بافتهاي بدن
حتي حالت انتخابي در جذب اين مواد دارند. مثلاً ميگوها تا
10 هزار برابر غلظت اين ماده در آن مواد راديواكتيو را جذب
ميكنند و ما ميخوريم و بدين ترتيب آلودگي اتمي آبها بدين
طريق وارد بدن ميشود. دلايل آلودگي آب درياها مواد
راديواكتيو توسط عمليات نظامي، ؟؟؟ حوادث اتمي، راكتورها،
پسماندههاي زبالههاي اتمي وارد درياها ميشوند موضوع
ميزان پسماندههاي اتمي امري سري (نظامي) ميباشد و ما
نميدانيم تا چه حد اين مواد را داريم و در كجاها هستند، و
گاهي ميشنويم كه در فلان مركز نگهداري مواد راديواكتيو يا
محلهاي دفن زبالههاي اتمي خود حوادثي اتفاق افتاده است.
معمولاً در كشورهاي داراي نيروگاههاي هستهاي اعلام نميكنند
كه اين مواد زايد را چه ميكنند و كجا دفن ميكنند، پس
ماندههاي جامد و گازي و مايع راديواكتيو داريم كه اينها
نبايستي به هيچ عنوان مانند مواد زائد عادي دفع شوند اگر
اين مواد نيمه عمر كوتاه داشته باشد روشهاي خاص خود را
دارند يعني آنهايي كه كمتر از 100 روز نيمه عمر دارند و
آنجايي كه نيمه عمرهاي متوسط دارد (بين 100 روز تا چند سال)
بايد مراحل مختلفي را طي كند و تحتنظر متخصصين گاهي تا
300 سال نگهداري بشوند اينها همگي شناسنامه دارند و هر
كدام قوانين خاص خود را دارند مكان دفن بايد ويژگيهاي خاصي
داشته باشد و از لحاظ جمعيتشناسي از لحاظ شيب زمين از
لحاظ خاكشناسي رشد گياهان و محيطزيست از لحاظ حوادث غير
مترقبه و گاهي 25 سال مطالعه براي انتخاب مكان مناسب دفن
زبالههاي راديواكتيو در دنيا انجام ميگيرد.
انواع پرتوهاي راديواكتيو
پرتوهاي ساطع شده از مواد راديواكتيو شامل پرتوهاي آلفا و
؟؟؟ ميباشند، پرتوهاي آلفا برد كم دارند و توسط يك ورقه
كاغذ متوقف ميگردند. پرتوهاي ؟؟؟ توسط فلزات متوقف شده و
پرتو گاما لايههاي سرب هم عبور ميكند و لايهاي سربي ميتواند
آن را كمي جذب كند ولي باز هم براحتي عبور ميكند.
منابع پرتوگيري انسان بطور طبيعي توسط:
1- احتراق سوختهاي فسيلي است بصورت گاز
2- كانيها – زمين
3- كيهاني
منابع مصنوعي
فعاليت تاسيسات هستهاي
آزمايشات و بمبهاي اتمي
وسايل حمل و نقل، زيردرياييهاي اتمي، كشتيهاي اتمي
دورريزي پسماندهها
كاربرد پزشكي- تحقيقاتي صنعتي
جمع كردن راكتورهاي اتمي (تاسيسات هستهاي عمر خاص دارند
35 سال)
پياده كردن آنها
دفن كردن و پياده كردن راكتورهاي اتمي بعد از زمان مفيد
آنها زبالههاي بسيار خطرناكي توليد ميكند.
دستگاههاي راديوگرافي خود ايجاد پرتوراديواكتيو ميكند و
پرتودهي دارد.
خرچنگها، ميگوها، ماهيها، نرم تنان به ميزان زيادي مواد
راديواكتيو در بدن خود ذخيره ميكنند.
مراقبت بيماران پرتو ديده
بيماران كه آلوده به مواد راديواكتيو هستند بايد متناوباً
دوش بگيرند و ادرار و مدفوع آنها جمعآوري و با قوانين خاص
دفع شوند.
اين بيماران بايد در محلهاي ويژه مراقبت شوند و فاضلاب
اينها در جايي خاص بريزد. اگر اين ؟؟؟ به بستر آبهاي
زيرزميني نشست كند كل محيط را آلوده كرده و خطرساز ميشوند.
- اندازهگيري ميزان پرتوهاي جذب شده بدن توسط دستگاههاي
مخصوص صورت ميگيرد، در حادثه چرنوبيل قبل از تخليه افراد
توسط دستگاه اندازهگيري ميزان پرتوگيري ؟؟؟ كنترل ميگرديد.
- بستههاي حامل مواد راديواكتيو بايد با برچسبهاي مخصوص
علامتگذاري شوند كه شماره يك مواد كم خطر شماره 2 مواد پر
خطر و شماره 3 مواد بسيار پر خطر ميباشد.
مواد زايد راديواكتيو براي جمعآوري موقت توسط ؟؟؟ خاص حمل
و نقل شده و در محل خاص نگهداري شده و در نهايت تحت ضوابط
خاص دفن ميشوند.
راجع به بيماران شيمي درماني بايد گفت، بحث شيمي درمان از
بحث پرتوزاها جدا است و خود شيمي درماني بحث مفصلي است كه
در كشورهاي پيشرفته بر حسب نوع بيماري خاصي كه فرد دارد يك
تيم خاص شروع به كار ميكند و به تنهايي بر روي فرد كار
سمي شود و حتي نياز به يك روانشناس و روانپزشك براي معالجه
ضروري است.
اما بيماراني كه راديوتراپي ميشوند، بايستي بدقت مراقبت
بشوند و مراقبت اين بيماران اغلب در بخشهاي مخصوص بيماران
بستري انجام ميگيرد اطرافيان و ملاقاتكنندگان بايد رعايت
فاصله از بيمار را نموده و زماينكه بيمار مرخص ميشود بايد
بر حسب نوع معالجه تا مدتي از اطرافيان فاصله بگيرد ورود
كودكان و زنان باردار به بخش راديوتراپي مطلقاً ممنوع است
و پزشك و متخصص پرتوها لازم است كه اين موارد را به بيمار
و اطرافيان او يادآوري كند. |
