|
آلودگي صدا و آلودگي هوا و اثرات آن
تهيهكننده: مهندس زرين احمدزاده
مسئول بهداشت هوا- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي
تاریخ: آذرماه 1383
همه ميدانيم هوا مهمترين نياز انسان و همه موجودات زنده
است كه بدون آن نميتوان به زندگي ادامه داد ودر كنار آن
آلودگي هوا مسئله مهم و اساسي است كه سلامت و رفاه بشر را
تهديد ميكند.
مواد و تركيبات مختلف از منابع گوناگون صنعتي و بخصوص در
اثر فعاليت آدمي وارد هوا ميشود كه باعث بر هم خوردن
تعادل طبيعي محيطزيست ميگردد. زيرا ظرفيت جذب تصفيه و يا
خود پالايي محيطزيست كاملاً محدود است و طبيعت توانايي
تحمل فشارهاي سنگين و حساب نشدهاي را كه از تخليه مواد
زائد و سمي مختلف بر آن وارد ميشود ندارد.
انتشار آلايندههاي هوا ايجاد پديدههاي باران اسيدي، ذرات
گلخانهاي و تخريب لايه اُزن را سبب ميشود كه اثرات
زيانبخش بر سلامت انسان دارد.
اطلاعات منتشر شده توسط سازمان بهداشت جهاني بر اساس پروژه
تحقيقاتي انجام شده در 50 كشور جهان نشان داد كه:
قسمت عمدهاي از جمعيت جهان امروز در شهرهايي زندگي ميكنند
كه در آنها ميزان آلايندههاي هوا از حد قابل قبول بالاتر
است و بدين جهت افراد را در معرض خطرهاي جدي قرار داده است
به عنوان مثال:
- بيش از 2/1 ميليارد نفر در معرض مقادير بيش از حد اكسيد
گوگرد قرار دارند.
- 4/1 ميليون نفر در معرض مقادير بيش از اندازه ذرات معلق
و دود قرار دارند.
- 15 تا 20 درصد افرادي كه در آمريكاي شمالي و اروپا زندگي
ميكنند در معرض مقادير فوقالعاده دياكسيد ازت قرار
دارند.
هواي بيش از نيمي از شهرهاي جهان داراي مقادير بسيار زيادي
دياكسيد كربن هستند و بالاخره مردمي كه حداقل در يك سوم
اين شهرها زندگي ميكنند در معرض مقادير بسيار بالاي سرب
قرار دارند.
آلودگي هوا تقريباً در اكثر كشورهاي درحال توسعه رو به
افزايش است.
افزايش جمعيت، توسعه شهرها، افزايش وسائط نقليه و گسترش
ترافيك شهري، توسعه سريع اقتصادي، استفاده از سيستمها
ودستگاههاي نامناسب صنعتي، افزايش مصرف انرژي و عدم رعايت
مقررات زيستمحيطي باعث افزايش آلودگي هوا و به وخامت
كشاندن بهداشت عمومي ميگردد.
منابع آلوده كننده هوا
آلودهكنندههاي هوا از منابع گوناگون طبيعي يا از منابع
مصنوعي يعني در اثر فعاليت انسان وارد هوا ميشود.
منابع طبيعي آلودگي هوا مانند:
- طوفانهاي شن و ماسه روان، طوفانهاي گرد و غبار كه باعث
بالا رفتن غلظت ذرات معلق در هوا ميگردد.
- فعاليت آتشفشانها كه در نتيجه آن گازهاي آلوده كننده
مانند SO2، SH2، متان و غيره وارد هوا ميگردد و مواد مذاب
از داخل زمين به خارج پرتاب ميشود.
- آتشسوزي خود به خود در جنگلها جزو آلودگيهاي طبيعي
هستند كه در نتيجه آن مقدار زيادي مواد آلوده مانند دود،
هيدروكربورهاي سوخته، اكسيد ازت و خاكستر ايجاد ميشود.
- اقيانوسها با ايجاد مداوم آئروسلها باعث آلودگي ميشوند.
- چشمههاي معدني با ايجاد گازهاي سولفور باعث آلودگي ميشود.
منابع مصنوعي آلودگي هوا را ميتوان به سه دسته تقسيم نمود:
1- صنايع:
پيشرفت صنايع و تكنولوژي، احداث كارخانجات مختلف و استفاده
انسان از آن به منظور رفع نيازها و رفاه بيشتر موجب آلودگي
هوا ميشود.
صنايع به دو طريق هوا را آلوده ميكنند:
يكي از طريق مصرف سوخت فسيلي در كارخانجات و توليد دود و
گاز SO2 و منواكسيد كربن. ديگر از طريق فرايندهاي مختلف در
صنايع با توجه به نوع توليد. مثلاً كارخانجات سيمان انتشار
ذرات و كارخانجات اسيد سولفوريك سازي انتشار گازهاي گوگرد
را سبب ميگردند.
2- منابع خانگي و تجاري (آلودگي ناشي از مصرف سوخت در
منازل و مراكز تجاري):
با افزايش جمعيت در هر منطقه منابع خانگي و تجاري كه نقش
اساسي در رفاه جامعه دارد افزايش مييابد.
واحدهاي خانگي از طريق مصرف سوخت در آشپزخانه يا به طور
منظم گرمايش در بخاريهای منازل يا سيستمهاي حرارت مركزي
در فصل سرما هوا را آلوده ميكنند.
واحدهاي تجاري (مانند گرمابهها، نانواييها، هتلها،
رستورانها و ….) نيز از طريق مصرف سوخت هوا را آلوده ميكنند.
آلودهكنندههاي سمي كه از طريق اين واحدها وارد هوا ميشوند
عبارتند از گازهاي دي اكسيد گوگرد، منواكسيد و دود.
3- وسائط نقليه موتوري:
اتومبيل كه امروزه از ضرورت زندگي شهري ميباشد به عنوان
يك منبع مهم آلودگي هوا شناخته شده است. با توجه به افزايش
جمعيت در شهرها تعداد اتومبيل هم افزايش مييابد. گازهای
منواكسيدكربن، اكسيدهاي ازت، هيدروكربورها و سرب آلودگي
ناشي از آن ميباشد.
4- آلودگي هوا در محيطهاي بسته:
محيطهاي بسته مانند منازل، سالن اجتماعات، مدارس،
رستورانها و ادارات به دلايل مختلف با مسأله آلودگي هوا
روبرو هستند.
امروزه خطر آلودگي هوا در محيطهاي بسته به صورت مسموميتهاي
ناشي از مواد شيميايي، ويروسها، ذرات مختلف و ميكروبهاي
گوناگون پراكنده در هوا مشاهده ميشود.
بهداشت هواي داخل منازل، محيطهاي كاري و ادارات را مورد
تهديد قرار ميدهد. ثابت شده است كه آلودگي بيش از حد در
داخل ساختمانها عوارض و بيماريهايی چون تنگي نفس، امراض
پوستي، سوزش چشم، سرفه، بيماريهاي ريوي و سرطان را در پيش
دارد.
استفاده از دستگاه هاي گرم كننده بخاريها به خصوص بخاريهاي
بدون دودكش مانند علاءالدين، چراغ خوراكپزي و كرسيها که
در روستاها معمول است باعث آلودگي هواي منازل و محيط بسته
ميگردد.
استفاده از رنگ، واكس، حشرهكش، و مواد شيميايي ديگر و
استعمال دخانيات همه باعث آلودگي هوا در محيطهاي بسته ميگردد
كه اثرات سوء بر سلامت انسان دارد.
اثرات آلودگي هوا
افزايش آلودگي هوا باعث افزايش گرماي كره زمين ميشود كه
در دراز مدت در آب، هوا، كشاورزي و آبهاي سطحي اثر منفي
خواهد داشت.
لايه ازن جو زمين كه حفاظت موجودات را در برابر اشعه
ماوراء بنفش بعهده دارد در اثر آلودگي هوا و وجود كلرو
فلورو كربنهاي به كار رفته در اسپريها، مورد تخريب
قرار گرفته و سلامت افراد را به مخاطره انداخته است.
بعضي از مواد آلاينده به محض قرار گرفتن در اتمسفر تبديل
به مشتقات اسيدي ميشوند كه موجب تخريب جنگلها، اسيدي شدن
آب درياچهها و رودخانهها و نهايتاً سبب خطرات اساسي براي
سلامتي جامعه ميشوند. به طور كلي آلودگي هوا باعث افزايش
مشكلات بهداشتي، از كار افتادگي و زيانهاي اقتصادي ميگردد.
اثرات نامطلوب آلايندههاي هوا بر سلامتي عموم مردم در
بروز بيماريهای مختلف از نيمههاي قرن بيستم همواره مد نظر
محققين و مسؤولين بهداشتي كشورهاي مختلف بوده است و يكي از
وخيمترين رخدادهاي نامطلوب قرن حاضر است.
هر فرد بالغ روزانه 10000 تا 20000 ليتر هوا استنشاق مينمايد.
بديهي است كه وجود عوامل آلاينده به مقادير غير قابل قبول
و خارج از استاندارد ميتواند از طريق تنفس زيانهايي مهم
بر سلامتي افراد وارد سازد و باعث اختلال در تنفس و سيستم
اكسيژن دهي خون به بافتها ميگردد.
آلودگي هوا سبب تشديد حملات آسم شده و مقاومت بدن در برابر
عوامل عفوني تنفسي را ميكاهد و باعث تشديد بيماريهاي قلبي
و عروقي ميگردد. هر يك از آلايندههاي هوا اثرات خاصي بر
سلامت انسان، حيوان، گياه و بالاخره اقتصاد جامعه دارد. به
طور مثال استنشاق منوكسيدكربن باعث كم شدن جذب اكسيژن و
منابع انتقال اكسيژن به بافتها ميگردد كه باعث ايجاد
سردرد، تهوع، خواب آلودگي، كاهش ظرفيت كار و ناتواني
دستگاه تنفسي ميگردد.
كنترل كيفيت هوا
قبلاً مشخص شد آلودگي هوا چيست، از چه منابعي انتشار مييابد،
چطور در شهرها افزايش پيدا ميكند و چطور بر سلامت جسم و
روح انسان اثر ميكند. حالا براي كنترل و كاهش آن چه بايد
بكنيم؟
اقدامات و برنامههايي كه بايد مسؤولين كشوري و دولت جهت
كنترل آلودگي هوا در شهرهاي بزرگ انجام دهند را ميتوان به
شرح زير خلاصه نمود:
- توسعه و تجهيز وسايل نقليه عمومي شهري مناسب جهت كاهش
دادن وسايل نقليه شخصي در سطح شهر
- استاندارد كردن سوختهاي مصرفي و افزايش توليد و مصرف
بنزين بدون سرب
- ايجاد بزرگراه و پلهاي هوايي و تونلها براي جلوگيري از
ترافيك و تسريع حركت اتومبيلها
- جلوگيري از تردد وسايل نقليه دودزا و فرسوده توسط مقامات
مسؤول و اجرای معاينه فني و تنظيم موتور و سرويس به موقع
اتومبيل به نحو مطلوب
- كنترل حركت موتورسيكلتهاي دودزا و جلوگيري از تردد آنها
در سطح شهر
- بكارگيري دستگاههاي كنترل كننده به منظور جلوگیری از
انتشار آلودهكنندههاي ناشي از فرايند صنايع در هوا
- گسترش كامل شبكه گازرساني در سطح شهر كه كاهش مصرف
سوختهاي سنگين را در بردارد و باعث كاهش غلظت آلودگي ميشود.
- جلوگيري از سوزاندن زباله و برگ درختان در محدوده شهر
- توسعه فضاي سبز و نگهداري آن
- كنترل جمعيت شهرها و جلوگيري ازمهاجرت بيرويه
- اندازهگيري آلايندههاي هوا در نقاط معين در شهرهاي
بزرگ و مراقبت دائم از ميزان افزايش آن و كنترل لازم
- تحقيق و بررسي مسائل بهداشت هوا توسط سازمانهاي پژوهشي
كشور به منظور دستيابي به اهداف كنترل آلودگي هوا در
ارتباط با سلامت انسان.
علاوه بر وظايف و برنامههايي كه مسؤولين كشوري ودولت بايد
براي كنترل آلودگي هوا انجام دهند خانوادهها و هر يك از
افراد جامعه نيز ميتوانند دركاهش آلودگي هوا نقش مؤثري
داشته باشند.
قبلاً گفته شد كه منابع خانگي از طريق احتراق سوخت
آشپزخانه و آب گرمكن منازل يا با رسيدن فصل سرما و استفاده
بيشتر از سوخت به منظورگرمايش در بخاريهاي منازل سيستم
حرارت مركزي باعث افزايش آلودگي هوا منطقه ميگردد.
مشخص است كه مصرف مواد سوختي مانند نفت، گازوئيل هميشه
آلودگي هوا را به همراه دارد و گازهاي دياكسيد گوگرد،
منوكسيد كربن، دود و دوده در هوا منتشر مينمايد، وليكن با
سرويس به موقع دستگاههاي حرارتي و مراقبت از اينكه احتراق
به طور كامل انجام گيرد ميتوان از افزايش انتشار آلودهكنندهها
در هوا جلوگيري نمود.
در بخاريهاي داراي دودكش يا آب گرمكن، هنگام روش كردن نفت
را به مقدار كم باز نموده، پس از روشنكردن مدتي تحمل كنيم.
پس از آنكه بخاري گرم شد نسبت به افزايش درجه گرما اقدام
نمائيم. باز كردن سريع نفت در بخاري هنگام روشن كردن باعث
سوخت ناقص و ايجاد دود فراوان و در نتيجه آلودگي هوا ميشود.
بايد سرويس وتنظيم كاربراتور بخاري و آب گرمكن منازل به
موقع انجام گيرد. همه افراد خانواده بخصوص بانوان نقش مهمي
در كنترل آلودگي دستگاههاي گرمكننده خانگي دارند.
اگر براي گرم كردن از بخاريهاي بدون دودكش استفاده شود (مانند
علاءالدين و غيره) بايد بخاري را فقط زماني كه خاموش است
نفت كرد و هنگام روشن كردن بهتر است خارج از اتاق روشن شود
و پس از آنكه كمي گرم شد آن را به داخل اتاق آورد و دقت
نمود كه سوخت آن كامل و با شعله آبي بسوزد.
نسبت به نظافت بخاري و پاك كردن فتيله آن بايد به موقع
اقدام گردد تا عمل احتراق كامل و بدون دود و بو انجام گيرد.
لازم است بر روي اين بخاريها هميشه ظرف آبي جهت مرطوب كردن
هواي اتاق قرار دهيم.
كرسي ذغالي يك وسيله گرمايش است كه از نظر بهداشتي نامناسب
واغلب در روستاها مورد استفاده قرار ميگيرد. اگر به ناچار
در زمستان از كرسي ذغالي استفاده گردد بايد ذغال را در
خارج از اتاق در هواي آزاد روشن نمايند وكاملاً سرخ گردد و
پس از آن به زير كرسي منتقل شود.
به طور كلي هميشه فضا يا منفذي براي تهويه هواي داخل اتاق
در نظر گرفته شود مثلاً كمي پنجره باز باشد.
اگر براي پخت و پز در آشپزخانه از اجاقهاي نفتي استفاده
مي شود بايد سرويس و نظافت آن به موقع انجام گيرد و مراقبت
نمائيم كه هميشه فتيله تميز و پاك باشد و سوخت كامل و شعله
آن را در حدي قرار دهيم كه از دود كردن جلوگيري شود.
بارها ديده ميشود كه كودكان به منظور تفريح و بازي در
كوچه و خيابان با آتشزدن زباله و لاستيك و ايجاد دود و
بوي نامطلوب باعث آلودگي هواي محل ميگردند. اين وظيفه
بزرگترها به خصوص مادران است كه به فرزندان بياموزند آتش
زدن زباله و لاستيك باعث آلودگي هوا ميشود و گاز و دود
ناشي از آن اول از همه سلامت خود او را به خطر مياندازد.
در گوشه و كنار خيابان و محلات ديده مي شود كه رفتگران
عزيز پس از جمعآوري زباله آن را در محلي انباشته با زدن
كبريت و سوزاندن و ايجاد بود ودود باعث آلودگي هواي محله
ميگردند به خصوص در فصل پائيز، شاهد سوزاندن برگ درختان
در معابر و خيابان يا در منازل مسكوني هستيم كه اين خود
باعث آلودگي هوا ميشود.
آلودگي هواي شهر تهران
بررسي و سنجش آلايندههاي هواي تهران در طول سالهاي مختلف
تائيدي است بر وجود و شدت آلودگي هواي شهر تهران. گازها و
مواد مختلف نظير منوكسيد كربن، دي اكسيد گوگرد، اكسيدهاي
ازت، ذرات معلق، سرب، دود و هيدوركربورها و غيره از منابع
مختلف: وسايل نقليه موتوري، صنايع و منابع خانگي و تجاري
وارد هوا ميشود. بر اساس بررسيهاي انجام شده مشخص گرديده
است كه غلظت آلايندههاي هواي تهران اكثراً بالاتر از حد
استاندارد بوده است و در مورد ذرات معلق به 4 تا 5 برابر
حد استاندارد ميرسد. به طور كلي افزايش تعداد وسايل نقليه
و ايجاد ترافيك در خيابانها و وجود موتورسيكلتها و ماشينهاي
دودزا و فرسوده و اتومبيلهايي كه موتور آنها تنظيم نيست
آلودگي بيشتري را سبب ميشود.
در اين رابطه وسايل نقليه موتوري سهم بسيار زيادي (70-66
درصد) در آلودگي هواي شهر تهران دارند.
عوامل مؤثر در شدت آلودگي هواي شهر تهران
آلودگي هواي شهر تهران از يك سو ناشي از منابع آلودهسازي
است كه توضيح داده شد، و افزايش و تراكم جمعيت و نامناسب
بودن بافت شهري بر شدت آن افزوده است. از سوي ديگر شرايط
اقليمي و جوّي تهران باعث تراكم و تشديد آلودگي هوا ميشود.
ديواري از كوه سرتاسر شمال و قسمتي از شرق تهران را محصور
كرده است، وجود اين كوهها ويژگيهاي خاص در منطقه به وجود
آورده است و چون مانعي در مقابل جريانات هوا عمل ميكند، و
كمبود جريانهاي صعودي كه بتواند مواد آلودهساز را از
نزديك زمين دور نمايد باعث شده است كه تهويه طبيعي در
تهران انجام نگيرد.
ديگر از ويژگيهاي مهم تهران پديده واروونگي دما يا اینورژن
است كه در اين حالت لايه گرم هوا معمولاً نزديك زمين و
لايه هواي سرد بالا قرار ميگيرد كه در اين صورت هوايي كه
مي بايست به قسمت بالا صعود كند نزديك سطح زمين باقي ميماند.
در بيشتر اوقات سال در تهران تقريباً ⅔ ايام سال پديده
اینورژن اتفاق ميافتد به خصوص در فصول سرد پائيز و زمستان
كه باعث تشديد آلودگي هواي تهران ميشود ودر نتيجه اغلب
قشري از هواي آلوده در سطح تهران متراكم ميشود و ساكنين
تحت تأثير اثرات سوء آن قرار ميگيرند. |
