|
زباله و بازیافت
تهیه کننده: دکتر منیره مجلسی
عضو هیئت علمی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید
بهشتی
توليد زباله در زندگي روزمره آدمي امري اجتنابناپذير است.
بشر با مصرف مواد و انرژي زنده است با افزايش جمعيت و
گسترش دائمي شهرها، نياز انسان به مواد مصرفي روز به روز
بيشتر شده و زياد شدن مواد مصرفي موجب افزايش پسماندهها
ميشود كه اين پسماندهها و يا زبالهها وارد محيطزيست
ميگردد. زباله يكي از عوامل مهم آلودگي به حساب ميآيد.
در گذشته تا زماني كه هنوز شهرها بدين صورت گسترش پيدا
نكرده بودند و انبوه آدميان در يك محل ساكن نبودند
پسماندههاي مصرف بشري چندان مشكلآفرين نبود. ولي امروزه
افزايش جمعيت، مهاجرت و تمركز جمعيت در شهرها از سويي و
بالا رفتن مدام سطح زندگي و مصرف شهروندان و فرآوردههاي
مصرفي تكنولوزي جديد از سوي ديگر توليد انبوه زباله را به
دنبال دارد. مثلاً در شهر تهران روزانه بيش از 6 هزار تن
زباله توليد ميشود كه اگر به درستي جمعآوري و دفع نگردد
بر محيطزيست و سلامت و رواني بهداشت و پاكيزگي شهر لطمه
وارد ميكند. ورود اين مواد به محيطزيست اگر بدون كنترل و
مديريت صحيح باشد موجب بدمنظره شدن محيط، آلودگي آب، هوا،
خاك و به خطر افتادن بهداشت و سلامت افراد جامعه ميشود.
محيط زباله براي رشد و تكثير جوندگان چون موش و حشرات مثل
مگس، پشه و سوسك بسيار مناسب است. بسياري از بيماريها مثل
حصبه، اسهال، وبا، شبه حصبه، طاعون و غيره… از اين نوع
موجودات كه محل زندگي و تكثير آنها زباله است به انسان
منتقل ميشود هر گرم زباله ميتواند حاوي ميليونها باكتري
مختلف باشد كه بسياري از آنها پاتوژن ميباشند يكي از علل
اصلي ازدياد سگهاي ولگرد و گربهها در شهرها وجود منبع
غذايي براي اين حيوانات در محلهاي تلنبار زباله مي باشد سگ
و گربه ميتواند منشاء دهها نوع عامل بيماريهاي ويروسي،
انگلي و باكتريايي باشد. عدم نگهداري و جمعآوري صحيح
زباله موجب آلودگي هوا و شيرابه حاصل از آن سبب آلودگي
آبهاي زيرزميني و سطحي و خاك ميشود. تخمير مواد آلوده در
زباله موجب انتشار بوهاي نامطبوع در محيط ميشود كه خود
باعث آزار مردم ميگردد. بعلاوه پراكندگي زباله در گوشه و
كنار شهر ديد ببيندگان را آزرده و معابر را زشت و موجب
آتشسوزي ميشود و خسارت مالي و جاني به بار ميآورد. پس
اصول بهسازي محيط در هر شهري ايجاب ميكند كه زبالههاي
توليد شده
در حداقل زمان ممكن از منازل و محيط زندگي دور و در اسرع
وقت به شيوههاي بهداشتي دفع گردد.
زباله از منابع مختلف توليد شده و وارد محيطزيست ميگردد
اين منابع عبارتند از:
1. منازل
2. اماكن تجاري
3. كشاورزي
4. فعاليتهاي ساختماني
5. مراكز عمومي (مثل پاركها، خيابانها، جويبارها و غيره)
6. مراكز دولتي و موسسات مختلف
7. بيمارستانها و مراكز درماني
يكي از وظايف مهم شهرداريها كنترل و مديريت زباله ميباشد
كه مستلزم هزينه فراوان است مديريت زباله شامل مراحل:
توليد، نگهداري موقت در محل، جمعآوري، حمل و نقل، بازيابي
و دفع ميباشد.
توليد
فعاليتهاي طبيعي روزانه اقشار مختلف مردم در مصرف مواد
مختلف موجب توليد مواد غيرقابل استفاده ميشود. در اين
مرحله اولاً طبقات مختلف مردم خانمها خانهدار، كودكان،
اصناف، صنايع، كشاورزان و ساير اقشار مردم تا آنجا كه ممكن
است بايد سعي نمايند كه مواد زائد كمتري توليد كنند ثانياً
مواد توليدي خود را در همان محل توليد بازيابي و جداسازي
كنند. از نظر اقتصادي و بهداشتي بهترين مكان براي جداسازي
مواد مثل كاغذ، مقوا، پلاستيك، نايلون، شيشه در محل توليد
ميباشد با اجراي برنامه جداسازي در مبدا ميتوان بار
بقيه سيستم مديريت را كاهش داد و از آلودگي و مشكلات
زيستمحيطي ناشي از زباله كاست.
ذخيره و نگهداري در محل
زباله بايد تا زماني كه كارگر براي جمعآوري و حمل آن به
منزل يا مغازه، كنار خيابان و يا جايگاههاي
مخصوص مراجعه مي كند، نگهداري گردد. براي نگهداري زباله در
منازل و مغازهها از سطلهاي آهني، پلاستيكي، كيسههاي
نايلوني و غيره استفاده ميشود. كه پس از پرشدن سطل يا
كيسه زباله را تحويل رفتگر و يا كيسهها را در كنار كوچه
و خيابان و نزديك به محل مسكوني خود قرار ميهند.
سطلهاي زباله بايد روزانه و يا دو روز در ميان تميز شسته
شود. حفظ و نگهداري زباله جزو وظايف توليدكننده زباله است
كه اين توليدكننده ميتواند خانمهاي خانهدار، پيشهوران،
صنايع و غيره باشد.
سطلهاي زباله بايد از جنسي باشد كه بتوان آن را شستشو داد
و داراي درب باشد دقت شود اندازه سطل زباله متناسب با
ميزان زباله توليدي باشد. نكته مهم ديگري در مرحله نگهداري
موقت اين است كه توليدكننده زباله بخصوص خانمهاي خانهدار
سعي كنند زمان خروج كيسههاي زباله را با جمعآوري هماهنگ
كنند. يعني سعي كنند كيسههاي زباله خود را حداكثر نيم
ساعت قبل از رسيدن مامورين از منزل خارج كنند.
توليدكنندگان زباله با دانستن زمان جمعآوري در محله
ميتوانند اين هماهنگي را بوجود آورند و نقش مهمي را در
پاكيزگي و نظافت شهر و محله خود ايفا نمايند. زيرا با
ارائه همزمان زباله حيوانات ولگرد و زباله دزدان فرصت پاره
كردن كيسههاي نايلوني و پراكندگي زباله را ندارند و نتيجه
اينكه فرصتي براي جداسازي مواد آلوده شده نخواهند داشت.
جمعآوري و حمل و نقل
جمعآوري و حمل و نقل زباله به علل اقتصادي و بهداشتي
مهمترين مرحله سيستم مديريت زباله است. معمولاً اين دو
مرحله بسيار پرهزينه ميباشد. جمعآوري عبارتست از برداشتن
زباله از محل نگهداري موقت و بارگيري آن در وانت يا كاميون
زبالهكش و يا چرخدستي و حمل آن به ايستگاه انتقال و يا
محل دفن. در بعضي از شهرها جمعآوري از درب خانهها با
تحويل زباله به رفتگر صورت ميگيرد ولي در شهرهاي بزرگ
ايران، مردم زباله را در ساعاتي از شبانه روز (معمولاً
شبها) در كنار پيادهروها، خيابانها و يا در ظروف عمومي
ميگذارند و مامورين در ساعات بخصوص زبالهها را جمعآوري
و وارد وانت يا كاميون زبالهكش ميكنند. همانگونه كه ذكر
گرديد در صورتي كه بين زمان گذاشتن زباله در خارج از منزل
و ساعت جمعآوري هماهنگي لازم وجود داشته باشد به پاكيزگي
و نظافت و بهداشت شهر كمك ميشود.
حمل و نقل مواد عبارتست از بارگيري زباله از ايستگاههاي
انتقال به كاميونهاي بزرگ و حمل زباله به محلهاي دفع نهايي
و تخليه مواد در اين محلها، در تهران زباله توسط وانتهاي
نيستان از محلهاي مختلف شهر جمعآوري و در ايستگاههاي
انتقال به كاميونها و يا تريلها تخليه ميگردد تا به محل
دفن حمل شوند.
روشهاي دفن زباله
مهمترين روشهاي دفن زباله عبارتند از:
1- دفن بهداشتي
2- سوزاندن با دستگاههاي زباله سوزژ
3- تلنبار كردن يا ريختن زباله در فضاي باز اطراف مناطق
مسكوني روشي است قديمي و مطرود كه همه با آن آشنايي دارند
در اين روش زباله در منطقه وسيعي ريخته ميشود و محيط
مناسبي براي جلب مگس و سوسك، پشه خاكي، جوندگان وحيوانات
ولگرد فراهم ميسازد. تلنبار زباله باعث بد منظره شدن محيط
زيست ميشود و بوهاي نامساعد ناشي از آن معايب ديگر اين
روش است. ضمناً اين روش باعث آلودگي آب، خاك و هوا
ميگردد. به طور كلي توصيه ميگردد از اين روش اجتناب شود.
دفن بهداشتي
اين روش عبارت است از ايجاد يك گودال، ريختن زباله در آن
فشردن و پوشاندن آن با خاك به طور روزانه. دفن بهداشتي
ميتواند به صورت سطحي بدين ترتيب كه در مناطقي كه سطح
آبهاي زيرزميني بالا است زباله را به صورت لايههايي در
سطح زمين تخليه ميكنند و پس از فشردن يك لايه خاك بر روي
آن ميريزند و اين عمل تا ارتفاع مورد نظر ادامه مييابد.
دفن بهداشتي روش قابل قبول براي دفع زباله است و بايد
همراه با نقشه، طرح و مديريت صحيح اجرا شود. اين روش معايب
روش تلنبار كردن از قبيل آلوده كردن هوا، جلب حشرات موزي و
حيوانات ولگرد را ندارد. ولي در زمينه آلوده كردن آبهاي
زيرزميني بايد ملاحظات بهداشتي در انتخاب زمين و در طي
انجام عمليات دفن به كار رود تا مواجه با خطرات بهداشتي
نشود. اين روش از لحاظ اقتصادي مقرون به صرفه بوده و در
مقايسه با روشهاي ديگر دفع سرمايه كمتري نياز دارد.
همچنين ميتواند مكمل روشهاي ديگر نظير كودسازي باشد. خاك
مورد نياز جهت پوشش زباله بايد پيشبيني گردد. پوشش
لايهها با 15 سانتيمتر خاك صورت ميگيرد ولي پوشش نهايي
حدود 60 سانتيمتر خاك نياز دارد. به طور تقريب خاك مورد
نياز به ازاء هر نفر در سال يك متر معكب است. بعلت ايجاد
گاز متان در محل دفن خطر آتشسوزي در اماكن دفن زباله وجود
دارد. به اين منظور بهتر است وسايل اطفاء حريق پيشبيني
گردد.
سوزاندن با دستگاههاي زبالهسوز
در اين روش زباله را در دستگاههاي زبالهسوز ميسوزانند و
به كمك گرماي حاصل، آب را بخار ميكنند و از انرژي بخار
توليد شده برق لازم كارخانهها و خانههاي اطراف بدست
ميآيد. در بعضي از شهرهاي دنيا از خانهها به دستگاه
زبالهسوز لوله ميكشند و زباله خانهها با دستگاه مكنده
از طريق لوله وارد زبالهسوز ميشود و پس از جدا كردن شيشه
و آهن و يا ساير مواد غيرقابل سوختن، باقيمانده زباله را
ميسوزانند و به كمك گرماي حاصل، آب گرم مورد نياز را تهيه
ميكنند. از دستگاههاي زبالهسوز در بيمارستانها نيز
استفاده ميشود. زباله بيمارستان را بخصوص بخش عفوني و
خطرناك و بدون اينكه از بيمارستان خارج كنند در زباله
سوزهاي مخصوص ميسوزانند و خاكستر آن را به خارج از شهر
برده و زير خاك دفن ميكنند.
امروزه وجود نايلون، پلاستيك، تركيبات مشابه در زباله به
علت ايجاد گرماي زياد اشكالاتي در كار دستگاههاي مخصوص
سوزاندن زباله پيش آورده است به خصوص مواد نايلوني و نظاير
آن است دما در اين كورهها دو برابر دماي كورههاي معمولي
است.
سوزاندن مواد زايد در زباله سوزها گاز و ذرات آلودهكننده
هوا را ايجاد ميكند لذا جهت ممانعت از ورود اين
آلايندهها به اتمسفر بايد در سر راه دودكش زبالهسوز
دستگاههاي كنترل آلودگي هوا نصب گردد.
نقش مردم در كاهش توليد زباله
اين درست است كه شهرداري و مسئولين پاكيزگي شهر در تنظيف
كوچه و خيابانها وظيفه سنگيني دارند كه بايد به اين وظيفه
واقف باشند ولي اين نكته را نيز بايد از نظر دور داشت كه
مساله زباله با سلامت عموم مردم بستگي دارد و هر يك از
افراد جامعه بايد به فكر نجات خود از آلودگي و سلامت جسم و
روح خود از هجوم بيماريهاي گوناگون باشد و اين اصل لزوم يك
همكاري دسته جمعي و مشاركت همگاني را در امر پاكسازي شهر
تاكيد ميكند.
مديريت زباله از جمله كارهايي است كه همه افراد جامعه در
آن سهيم هستند. وجود زباله در جويها، كنار خيابان وكوچه
نشانههايي از پايين بودن سطح آگاهي مردم نسبت به نقش خود
در اين مديريت ميباشد. اگر چه مردم ميتوانند در تمام
مراحل كنترل مديريت زباله نقش داشته باشند ولي نقش آنها در
مرحله توليد، نگهداري موقت و بازيافت بارزتر ميباشد.
در قسمت توليد اولين اقدام مهم كاهش ميزان زباله توليدي
است و اين امر مهم جز با دگرگوني الگوي مصرف مردم ممكن
نيست اگر آگاهي ما انسانها كه در شهرها بيدريغ مصرف
ميكنيم و بيرويه زباله توليد ميكنيم در حدي باشد كه هر
بار از خود بپرسيم مصرف اين مواد و انرژي تا چه حد ضروري
است و هر كيلو زبالهاي كه توليد ميكنيم چه اثري بر
محيطزيست و بهداشت عمومي دارد و چه هزينهاي براي
جمعآوري و دفع بهداشتي آن مصرف ميشود و نيز الگوي مصرف
درست را بشناسيم و اين الگو در زندگي ما عموميت يابد شايد
بسياري از مسائل مربوط به زباله با كاهش حجم زباله توليدي
حل شود. امروزه ميانگين توليد زباله به ازاي هر شهروند
تهراني حدود 750 گرم در روز است وقتي با چنين حجمي روبرو
هستيم سخن گفتن از جمعآوري و دفع عملي و اقتصادي بدون
كاستن از توليد آن ممكن نيست.
راههاي كاهش زباله در مبدا توليد
1- استفاده مجدد از كالاها
2- افزايش دوام محصولات توليدي
3- مصرف مواد با توجه به بستهبندي كالاها
4- كاهش ميزان سمّيت در تركيب زباله
5- كاهش حجم زباله از طريق جداسازي و بازيابي
استفاده مجدد از كالا و محصول
عدم استفاده از كالاهاي يكبار مصرف و استفاده از كالاهاي
چند بار مصرف تا حد قابل توجهي از توليد مواد زايد جلوگيري
ميكند. براي مثال استفاده از كيسههاي دائمي و چند بار
مصرف از جنس پارچه و پلاستيك بادوام و يا چرم بجاي كيسه
نايلوني يكبار مصرف در مواقع خريد و يا خريد شير در شيشه و
ظروف بادوام به جاي شير در ظروف يكبار مصرف و يا استفاده
از تيغهاي چند بار مصرف بجاي يكبار مصرف.
افزايش دوام جنس توليدي
اگر محصولات بادوامتر باشند. زمان استفاده از آنها
طولانيتر ميگردد بديهي است اين گونه محصولات به عنوان
مواد دور ريختني ديرتر وارد جريان زباله شهري ميگردند. از
اين رو لازم است با كمك دولت، صنايع و كارخانجات ضمن
استفاده از تكنولوژيهاي جديدتر موادي را مورد استفاده
قرار دهند كه محصولات حاصل از آنها عمر طولانيتري داشته
باشند و مجدداً قابل استفاده باشد و يا بتوان آن را مرمت و
بازسازي و تعمير نمود. در اين مورد شهروندان با ترغيب به
خريد اجناس بادوام ميتوانند نقش مهمي داشته باشند براي
مثال اگر هر مصرفكننده به طور متوسط در طول عمر خود به
جاي 32 حلقه لاستيك 16 حلقه لاستيك بادوامتر استفاده
نمايد از حجم لاستيكهاي دور ريختني به ميزان قابل توجهي
كاسته ميگردد.
مصرف مواد با توجه به بستهبندي كالاها
آموزشهاي لازم در مورد مشكلات مربوط به دفع مواد زايد بايد
به شهروندان داده شود. اين آموزشها بايد در مورد مواد زايد
بخصوص زباله ناشي از بستهبندي كالاها مشكلاتي كه در محل
دفن ايجاد ميكند باشد. به طور مثال مردم ترغيب شوند به
مصرف موادي كه داراي ظروف قابل بازيافت باشند و يا تشويق
شوند با استفاده از كالاهايي كه مواد بستهبندي آنها قابل
تجزيه در خاك است، براي مثال مصرف كالاهايي كه با كاغذ
بستهبندي شدهاند به مراتب بهتر از كالاهايي است كه براي
استفاده بستهبندي آن از نايلون استفاده كردهاند چون بعضي
از انواع نايلونها تا 200 ساله در خاك بدون تغيير باقي
ميمانند.
خريد اجناس در حجم زياد و يا به صورت فله و بدون بستهبندي
در كاهش مواد زايد موثر است. بايد به مردم اين آگاهي داده
شود كه با خريد مواد در حجم زيادتر مواد زايد كمتري توليد
ميشود. براي مثال در يك قوطي 500 گرمي مواد غذايي 68 گرم
فلز به كار رفته است كه حدوداً 40 درصد بيش از مورد اول
ميباشد صنايع در اين روند ميتوانند مواد غذايي وكالاهاي
ديگر را طوري بستهبندي كنند كه پس از مصرف مواد زائد
كمتري بر جاي گذارد لذا تشويق صنايع در بستهبندي نمودن
مواد در حجم بيشتر و تشويق مردم براي خريد آنها ميتواند
راهي در جهت كاهش مواد زايد از مبدا توليد باشد.
كاهش ميزان سمّيت در تركيب زباله
جهت جلوگيري از ورود مواد سمي به محيطزيست و اجتناب از
زيانهاي حاصل از آن با تغيير فرآيندهاي توليد و با روشهاي
مناسب ديگر تا آنجا كه امكان دارد بايد از ميزان سمّيت
مواد كه بعدها به صورت مواد زايد وارد محيط ميشود كاست.
با جداسازي مواد زايد خطرناك و كاربرد روشهاي خاص در تصفيه
آن، خطر سميت شيرابه زباله در محل دفن و يا گازهاي خروجي
از زبالهسوزها را كاهش مييابد. صنايع با كاربرد تكنولوژي
جديد ميتوانند به ميزان قابل ملاحظهاي مواد سمي را در
زباله توليد خود كاهش دهند.
خانمهاي خانهدار نيز با جداسازي و تفكيك زبالههاي سمي و
خطرناك از مبدا توليد يعني در منزل و جمعآوري آنها به طور
جداگانه، تا حدي ميزان سمّيت تركيب زباله را كاهش ميدهند
مخلوط نمودن موادزايدخطرناك خانگي مثل ظروف پاككنندهها،
واكس، حشرهكشها، رنگها، تينر، خوشبوكنندههاي هوا،
باقيمانده روغن اتومبيل، اسپريهاي آرايشي، با زبالههاي
معمولي موجب توليد شيرابه در محل دفن گشته و آب و خاك را
آلوده ميسازد بنابراين با برنامهريزيهاي مخصوص جهت
جمعآوري جداگانه مواد خطرناك خانگي و اختصاص دادن جايگاه
ويژه با در نظر گرفتن ضوابط بهداشتي و مهندسي در محل دفن
براي اين گونه مواد، تا حدي از ورود سمّيت آنها به
محيطزيست جلوگيري ميشود.
مشاهده ادامه مطلب |
